สมัยก่อนประวัติศาสตร์
สมัยโบราณก่อน พ.ศ. 1000 ยังไม่มีตัวอักษรใช้กัน แต่อุตรดิตถ์มีคนอาศัยอยู่แล้วเพราะหลักฐานจากการ ค้นพบภาพเขียนสีโบราณบนหน้าผาเขาตาพรหม หลังที่ว่า การอำเภอทองแสนขันและกลองมโหระทึกทำด้วยทองสัมฤทธิ์ ที่ตำบลท่าเสา อำเภอเมือง อุตรดิตถ์ เมื่อปี พ.ศ. 2470 ทำให้ เราทราบว่าอุตรดิตถ์เป็นดินแดนที่มีผู้คนเข้ามาอาศัยอยู่ก่อน พ.ศ. 1000 แล้ว …

เพลงพระยาพิชัยดาบหัก

ดาบในมือเกรียงไกร หัวใจทนงสูงส่งอาจหาญ
เหล่าไพรีใดราญ ก็โลดทะยานนำหน้าสู้รบ
เกียรติภูมิ-ภูมิใจ พระยาพิชัยชายชาตินักรบ
หมู่ภัยพาล-พานพบ ก็ย่อมเป็นศพสยบสิ้นดี
ดาบนี้…สมเกียรติศักดิ์ศรี
ฟันฟาดไพรี รักษาชาติไทย
หักคามือลือชา สมญาลือเลื่องนับเนื่องสมัย
ปลุกวิญญาณคนไทย พระยาพิชัยดาบหักวีรชน
………………………………………………..
ดาบนี้…สมเกียรติศักดิ์ศรี
ฟันฟาดไพรี รักษาชาติไทย
หักคามือลือชา สมญาลือเลื่องนับเนื่องสมัย
ปลุกวิญญาณคนไทย พระยาพิชัยดาบหักวีรชน
………………………………………………
ปลุกวิญญาณคนไทย พระยาพิชัยดาบหักวีรชน

เมืองพิชัยในอดีตได้ปรากฏในพงศาวดารเหนือ และพงศาวดารหลายตอน สำหรับในพงศาวดารเหนือปรากฏอยู่ในเรื่องพระยาแกรกตอนหนึ่งว่า เจ้าไวยยักษาเป็นผู้ได้สร้างเมืองพิชัย แต่ทว่าเรื่องพระยาพิชัยในพงศวาดารเหนือเป็นตำนานเล่าต่อกันมาเท่านั้น ซึ่งเชื่อกันว่าเหตุการณ์ในเรื่องคงจะตรงกับสมัยสุโขทัยหรือก่อนสุโขทัย ก็ได้ ซึ่งในพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาได้กล่าวถึงพระเจ้าอู่ทองสร้างกรุงศรีอยุธยา พ.ศ. 1893 ปรากฏว่ามีเมืองขึ้นด้วยกันถึง 16 เมือง ในจำนวน 16 เมืองนั้นมี “เมืองพิชัย” รวมอยู่ด้วย แสดงว่าเมืองพิชัยเป็นเมืองสำคัญเมืองหนึ่งของอาณาจักรอยุธยาแล้ว
ศาลพระยาพิชัยดาบหัก หน้าวัดหน้าพระธาตุ อำเภอพิชัย
ต่อมา พ.ศ. 2033 ได้มีการก่อกำแพงเมืองขึ้นซึ่งตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ในปี พ.ศ. 2127 ตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระมหาธรรมราชา ซึ่งเป็นปีที่สมเด็จพระนเรศวรมหาราชประกาศอิสรภาพ พระองค์ทรงขับไล่กองทัพพม่าทางหัวเมืองเหนือ ปรากฏว่าพระยาสวรรคโลกและพระยาพิชัยแข็งเมือง ไม่ยอมเกณฑ์กำลังไปช่วย พระองค์จึงยกกองทัพเข้าตีเมืองสวรรคโลกและเมืองพิชัย จับพระยาสวรรคโลกและพระยาพิชัย มีรับสั่งให้ประหารชีวิตทั้งสองคนและกวาดต้อนพลเมืองลงมายังเมืองพิษณุโลกจนสิ้น
ต่อมาในสมัยธนบุรี …